Дубавец пра кнігу Насты Кудасавай і феномен “голай рыбы” ў беларускай культуры

Выпуск можна слухаць на soundcloud.com, а таксама на Spotify, Apple Podacst, Podcast Index і іншых пляцоўках.

24 красавіка ў Віленскім беларускім доме рыхтаваліся да паэтычнае вечарыны Насты Кудасавай, якая толькі што выдала новую кніжку ў сэрыі “Паэты плянэты” пад назвай “Лірыка”.

У той дзень гісторыкі з ЭГУ ў суседнім памяшканьні Беларускага музэя запісвалі мае ўспаміны пра тое, як у 1991-м у Вільні мы аднавілі “Нашу Ніву”. Тую падзею, калі прыехалі ў чужы горад невядомыя людзі і пачалі выдаваць газэту на беларускай мове зь дзіўнай упэўненасьцю, што газэту нехта стане чытаць прафэсарка Ірына Раманава назвала сьмеласьцю, ці нават больш дакладна — нахабствам, а ўвогуле без эўфэмізму і на трасянцы — нагласьцю.

Я быў пад уражаньнем прачытанага апошняга раману таямнічай Камілы Цень “Наступны прыпынак сьмерць” і перажываў пэўную трансфармацыю ўласных поглядаў на беларускую трасянку, як нізкі жанр і тое, што ўвогуле заслугоўвае хіба што грэблівага стаўленьня і ня можа мець ніякае эстэтычнае вартасьці, як пустазельле ці нават падступная шкода для засваеньня правільнай беларускай мовы. Маўляў, гавораць расейскія словы, вымаўляючы іх беларускім ротам, чым разбураюць агульную гармонію.

Зь іншага боку, трасянка ў Камілы Цень — цалкам гарманічная, перададзеная беларускай графікай, і да ніякай літаратуры, апроч як беларускай, такія творы не аднясеш. Больш беларускіх і цяжка прыдумаць. Бо так гавораць “карэспандэнты Зьмітра Бартосіка” па ўсёй Беларускі, “так гаварылі нашы бабулі”, і так гавораць людзі ў грамадзкім транспарце, шчыра і па-свойму гарманічна. Тое самае — у дэтэктыўных сюжэтах Камілы Цень. Хіба гэта ня прыклад той “нагласьці”, якая дасягае сваёй мэты: захапляльнае чытво з дэтэктыўнай фабулай, жывымі героямі, у адчувальным менскім паветры.

Увогуле ў інтанацыях пэрсанажаў я раптам пачынаю чуць глыбокія мэнтальныя формы, я чую гэта проста зь дзяцінства ад прыродных беларускіх людзей. І вось — ці ня ёсьць той затык, што пастаўлены трасянцы, урэшце затыкам самой беларускай мове?

Я не хачу ўяўляць трасянку, як нейкі заменьнік прыгожай і дасканалай мове перакладаў Сяргея Шупы ці мове алітэрацыяў Насты Кудасавай. Але я разумею, скажам так, роўныя правы на існаваньне розных спосабаў беларушчыны, бо гэта ўсё па-свойму гарманічныя і дасканалыя спосабы выказваньня. І тут шмат што можа залежаць ад мэты выказваньня. Неяк я ўжо зьвяртаў увагу на савецкія слоўнікі беларускай мовы, якія значна састарэлі, і мне цяжка ўявіць, каб Шупа ці Кудасава дасягалі той гармоніі і віртуознасьці, дапільноўваючы патрабавальнасьці гэтых слоўнікаў. Кажучы проста, было б немагчыма, напрыклад, апісаць сцэны каханьня ці штосьці не трафарэтнае, бо ў савецкіх слоўніках проста няма адпаведнай лексыкі, няма лексыкі ня ханжаскай, а пагатоў прастамоўнай, якая ўзьнікае з самога жыцьця. Тым часам трасянка не дый мільгане ў дзіўнай ролі пэўнай таемнай гаворкі, што абралі для размовы нейкія таемныя і няяўныя беларусы, як сваю ў пэўным сэнсе абарончую якасьць, як шыфраваньне сваёй жывучай і прыхаванай беларушчыны, як фізыялягічная асаблівасьць.

Заўважаю і пэўную пераборлівасьць трасянкі, калі людзі адпрэчваюць саветызмы, калі, напрыклад, замест “калгасу” пасьлядоўна гавораць “калхоз”.

Наста Кудасава заўважыла, што ў Рагачове ў яе не было праблем з расейскай мовай, бо беларуская ўспрымалася як цалкам асобны сьвет, у якім цалкам аўтаномна нараджаюцца вершы. А ў Гданьску ёй стала замінаць пальшчызна, якая аказалася настолькі блізкай, што сваімі формамі пранікае ў беларушчыну і ў беларускія вершы, сынтаксыс лезе проста з вуліцы… Гэта ўжо факты з паэтычнае вечарыны Насты Кудасавай, дзе я працягваў шукаць адказ на пытаньне пра “нагласьць”, якую ў аднаўленьні “Нашу Ніву” ўбачылі гісторыкі з ЭГУ.

Наста прадстаўляла свой новы зборнік “Лірыка”, дзе таксама шмат словаў пра тую “нагласьць”. Пра тых, хто мае “нагласьць” верыць у тое, што яго абавязкова пачуюць, а іхнае слова можа стаць энэргіяй масаў. Напрыклад, як паэт Віталь Рыжкоў, які літаральна парваў цішыню сваімі вершамі.

У рамане Ігара Бабкова “Адам Клакоцкі і ягоныя цені” мне ўспомніўся эпізод пра “голую рыбу”, які можа растлумачыць тое, што адбылося з “Нашай Нівай” і чаму яна не магла ня быць адноўленай.

Мітрапаліт Сергій памёр у глыбокім спакоі, зь ціхай і яснай усьмешкай“. Канец цытаты.

Тым часам нашаніўцы паміраць не зьбіраліся, яны былі толькі ў пачатку свайго шляху і адчувалі неверагодную ласкавасьць і непрыстойнасьць “голае рыбы”, аж да таго, што маглі ў ёй адчуць знак боскасьці. Яны не маглі думаць пра абсурд, бо перад імі адкрывалася ясная і вабная дарога жыцьця, над якой толькі падымалася сонца, прычым яны разумелі, што гэта іхнае сонца.

Я заўсёды згадваю дзіўную цытату польскага аналітыка Войцеха Бараноўскага ў Tygodniku Illustrowanym, які аналізаваў “Нашу Ніву” часоў яе стварэньня і заўважыў:

У вершы Насты Кудасавай пра рыбнага цара сынонімам “нагласьці” выступае безагляднасьць, калі ідзеш, не азіраючыся, бо пэўны, куды ідзеш: “толькі лепшыя зь небыцьця здольныя вынырнуць, бліснуўшы сьпінай. так выкараскваюцца зь сябе і мкнуць навырост, берагоў ня бачачы…” Тое самае адчуваньне мелі і нашаніўцы ў 1991 годзе.

Нейкі час я шукаў “голую рыбу” ў даведніках, але знаходзіў вялікае мноства легендаў розных народаў пра самоў, вугроў ці налімаў, добрых ці злых вырашальнікаў чалавечых лёсаў або ня меншую колькасьць гастранамічных рэцэптаў прыгатаваньня азначаных рыб. Мой бацька не аднойчы згадваў сваё дзяцінства ваеннага часу, калі іхная вёска ўцякла ад немцаў у пушчу і там, у непралазных палескіх балотах яны жылі каля лясной рэчкі са страшнаватаю назвай Чэрцень. Яны, хлопцы, зімой і летам кашамі цягалі з той рэчкі ўюноў, між іншым, голых рыбаў. Улагоджаны ўласнымі ўспамінамі бацька заўважаў, што ніколі ў жыцьці ня еў нічога смачнейшага за смажаных уюноў, а для мяне гэты ўспамін стаў, лічы, маім уласным успамінам-марай пра тых фантастычных уюноў.

Разумееце? Як я мог пасьля ўсяго гэтага не хацець, ня прагнуць нават аднавіць “Нашу Ніву”? Гэтую “голую рыбу” беларускай ласкавасьці і непрыстойнасьці? Якая, дарэчы, не зьбіралася ні паміраць, ні зьнікаць, а прагнула толькі кахаць і нараджаць. Заснавальнікі, між іншым, і спрабавалі яе аднавіць яшчэ ў часе першай усясьветнай вайны і пасьля, выпускаючы то “Гоман” (1916), то ўласна “Нашу Ніву“ (1920), але хутка разумелі, што гэта не яна, гэта — проста газэты, нават самыя прафэсійныя, у якіх было ўсё што заўгодна, але голае рыбы не было. А пры канцы 1980-х мне ажно ўсярэдзіне рабілася моташна ад таго, як б’е хвастом “голая рыба”, як просіцца выйсьці на сьвет. Што тут скажаш… У маім жыцьці было ўсё, чаго калі б не было, я б бясконца шкадаваў пра гэта.

У Кудасавай таксама шмат пра “нагласьць”. Як у радку “Госпадзе, ну і адчайная ж воля Твая!” Або ў вершы пра лётчыка, які адразу застаецца ў памяці і становіцца клясыкай:

Урэшце, Алесю Бяляцкаму Наста прысьвячае вельмі просты верш — просты, як гаворыць да людзей сам Бяляцкі, а ён і гаворыць проста, бо праўда ці бывае складанай.

Яна заўжды ўнутры. Жыве, расьце… Тут — рыса, якой Бяляцкі зьдзіўляе заўсёды — пастаянства… Знаёмы боль, салодкае ўтрапеньне (вось і наша рыба, куды ж безь яе)… Вось дрэвы мыюць пяты ў Палаце… ня варта сумнявацца, што гэта нашы коні… Вось коні, што лятуць у белай пене, Вось цёплая бабуліна рука Цыбулям косы запляла над печчу… І пах дзяцінства ў росных буяках… Уся яна ў табе, жывая вечна…

Зрэшты, і ў Кудасавай з сэнсам усё проста. Быццам вершы і даюцца для арыентацыі, для тлумачэньня людзям усяго, што з намі адбываецца. Бязь лішніх словаў. Важна, каб выказваньне было дакладным.

Паэзія Насты Кудасавай падобная да паэзіі Ларысы Геніюш. Лірыка, вядома, але ніводнае злачынства рэжыму не засталося незаўважаным і некваліфікаваным. Сярод сьвету жывёл, дзе, як пісаў Камю, мы ня можам зрабіць кроку, каб не прынесьці сьмерць. Тут ненаўмысныя ахвяры. Але паэтка кваліфікуе менавіта сьмерць наўмысную. Ідэалёгія — любоў, толькі яна. Вось і ўсё. Так ці інакш, не рабі іншаму таго, чаго ня хочаш, каб рабілі табе. Быццам вядомыя рэчы, проста кожнага разу мусіш сказаць гэта сваімі словамі, перад тым дайшоўшы да гэтых сваіх словаў, здабыўшы іх праз сваю  паэтыку. Атрымліваецца вымоўная арыентацыя ў сучаснасьці.