Нявыкарыстаны патэнцыял? Беларуская культура ў Польшчы

2026-03-26 22:13

:/:

Польска-беларускія культурніцкія адносіны трэба засноўваць на партнёрстве, а не на салідарнасці. Гэта адна з галоўных высноваў дакументу Цэнтра Мерашэўскага.

Польска-беларускія культурніцкія адносіны трэба засноўваць на партнёрстве, а не на салідарнасці, усплёск якой адбыўся пасля 2020 году. Гэта адна з галоўных высноваў дакументу Цэнтра Мерашэўскага, які выйшаў пад назвай «Нявыкарыстаны патэнцыял? Беларуская культура ў Польшчы».

Новая справаздача Цэнтра Мерашэўскага пра беларускую культуру ў Польшчы

раскрывае маштабы актыўнасці творцаў, арганізацый і ініцыятыў, якія з'явіліся пасля 2020 года. У дакуменце апісваецца экасістэма творцаў, якія працуюць у розных галінах мастацтва — ад літаратуры і музыкі да выяўленчага мастацтва, тэатра і кіно.

Дакумент узнік як спроба апісаць маштаб зʼявы і праблемы, з якімі сутыкаецца беларуская культурная супольнасць у Польшчы, гаворыць кіраўніца Аддзела па камунікацыі Алімпія Бранавіцка.

— Справаздача была створана як практычны інструмент, у першую чаргу для польскіх культурных устаноў. Дакумент павінен паказваць маштаб і патэнцыял беларускай творчай супольнасці ў Польшчы, бо дагэтуль, я лічу, проста не хапала ўсведамлення маштабу гэтай зʼявы. Але справаздача, і гэта было намерам яе аўтараў, гэта таксама спроба змяніць мысленне ад адносін, заснаваных на салідарнасці, вельмі важнай пасля 2020 года, да адносін, заснаваных на партнёрстве. Сёння мы бачым, што гэтая салідарнасць была неабходнай, але яна не можа быць адзінай мадэллю супрацоўніцтва ў бліжэйшыя гады. Справаздача — гэта таксама запрашэнне да дыскусіі і, магчыма, першы крок да больш сістэмнага падыходу да прысутнасці беларускай культуры ў Польшчы, якая выходзіць за рамкі выпадковых або ізаляваных мерапрыемстваў.

Пра якую колькасць прадстаўнікоў творчых прафесій ідзе гаворка? У дакуменце адзначаецца, што дакладных ці нават прыблізных дадзеных няма, прынамсі пакуль. Арганізацыі і эксперты, якія сочаць за станам беларускай культуры, прызнаюць, што бачаць толькі вяршыню айсберга. Нават дадзеныя аб агульнай колькасці беларусаў, якія зараз пражываюць у Польшчы, істотна адрозніваюцца ў залежнасці ад выкарыстоўваемага метаду. Аднак дакумент тычыцца каля 120 арганізацый, гаворыць Алімпія Бранавіцка.

— Гаворка ідзе пра як мінімум некалькі сотняў чалавек. У справаздачы апісана прыблізна 120 арганізацый, ініцыятыў і амаль 200 творцаў, але ў той жа час яна выразна паказвае, што гэта толькі фрагмент цэлага. Падчас працы над дакументам зʼявіліся падлікі колькасці субʼектаў, якія дзейнічаюць у Польшчы, — некалькіх сотняў арганізацый. Гэта, безумоўна, азначае, што мы маем справу з адной з найбуйнейшых канцэнтрацый культуры беларускай эміграцыі ў гісторыі.

Варта ўлічваць, што з-за цяперашняй сітуацыі ў рэгіёне і масавай эміграцыі многія людзі не маглі выжыць з мастацкай творчасці і былі вымушаныя шукаць іншую працу. У выніку іх перасталі ўспрымаць як мастакоў, хоць яны і захавалі творчы патэнцыял, а часам нават займаліся мастацкай дзейнасцю.

У любым выпадку, Польшча стала цэнтрам культурнага жыцця беларусаў у эміграцыі. Пасля 2020 года беларускія мастацкія суполкі дзейнічаюць у кожным буйным польскім горадзе — Варшаве, Кракаве, Гданьску, Беластоку, Познані, Уроцлаве і іншых.

І хоць прыклады культурніцкай супрацы ёсць, але толькі невялікай колькасці беларускіх творцаў удалося інтэгравацца ў мясцовы культурны кантэкст і знайсці значную аўдыторыю па-за дыяспарай.

— Супрацоўніцтва, безумоўна, існуе, але яно ўсё яшчэ здаецца нераўнамерным і часта грунтуецца на індывідуальных адносінах, а не на сістэме. Такім чынам, з аднаго боку, у нас ёсць беларуская супольнасць, якая часам закрытая, што відавочна зʼяўляецца вынікам міграцыі, траўмы або патрэбы ў бяспецы ці абароне сваёй мовы ці ідэнтычнасці. З іншага боку, у нас таксама ёсць польскія культурныя ўстановы, якія не заўсёды дастаткова адкрытыя або гатовыя да рэальнага партнёрства. Такім чынам, сёння мы бачым два паралельныя светы, якія, магчыма, усё яшчэ вучацца супрацоўнічаць, і ў гэтым выпадку мы лічым, што было б вельмі важна выйсці за рамкі ўласных бурбалак і стварыць сумесныя праекты, не толькі пра Беларусь, але, перш за ўсё, магчыма, на ўніверсальныя тэмы.

Алімпія Бранавіцка прызнае, што назва справаздачы «Нявыкарыстаны патэнцыял» можа быць крыху правакацыйнай, але, паводле Цэнтра Мерашэўскага, гэта трапны дыягназ.

— Таму што патэнцыял гэтай супольнасці велізарны, але ён затрымаўся ў логіцы салідарнасці і мімалётнасці. Аднак у цяперашні час не хапае сістэмы або механізмаў для інтэграцыі і доўгатэрміновага мыслення. Капітал таксама велізарны, але ён, безумоўна, працуе ніжэй за свой патэнцыял, і таму мы спадзяемся, што гэты даклад дазволіць польскім культурным установам прызнаць гэты патэнцыял і ўзмацніць гэтае супрацоўніцтва.

Публікацыя прадстаўляе беларускую культурную сцэну ў Польшчы ў некалькіх напрамках: выяўленчае мастацтва і дызайн; кіно; літаратура і пераклад; музычныя і сцэнічныя ініцыятывы; тэатр і перформанс; спадчына, гісторыя і мова.

У апошняй частцы змешчаны рэкамендацыі ад аўтараў.

— Для нас самае галоўнае — гэта наша рэкамендацыя рухацца ў бок сістэмнага мыслення. Гэта азначае, сярод іншага, стварэнне трывалых механізмаў для гэтага супрацоўніцтва, стаўленне да беларускіх творцаў як да партнёраў, а не як да рэсурсу, падтрымку інтэграцыі праз сумесныя праекты і прысутнасць у польскім культурным ландшафце. Большая падтрымка беларускай мовы таксама мае для нас вырашальнае значэнне, у тым ліку як элемент культурных правоў, або проста інвестыцыі ў пераклад, адукацыю і бачнасць гэтай культуры ў Польшчы. Аднак, што варта падкрэсліць, самае важнае — гэта змена светапогляду. То бок не стаўленне да дыяспары як да рэсурсу, а як да адзінага субʼекта, сустваральніка культуры ў Польшчы. Гэта для нас першараднае.

У Цэнтры Мерашэўскага адзначаюць, што дакумент будзе дапаўняцца, а таму творцы, якія не апынуліся ў ім, могуць звярнуцца, каб быць дададзенымі ў каталог аўтараў.

Крыніца: Беларуская служба Польскага радыё

Камунікат.org – Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка

Пры выкарыстаньні матэрыялаў у друку спасылка на крыніцу інфармацыі абавязковая.
Пры выкарыстаньні матэрыялаў у Інтэрнэце прамая гіпэрспасылка на Kamunikat.org абавязковая.
Ідэя сайту Яраслаў Іванюк